Người Chăm là một dân tộc thiểu số ở Việt Nam, sinh sống trên nhiều địa phương như Ninh Thuận, Bình Thuận, An Giang, Tây Ninh, thành phố Hồ Chí minh… Trong đó, Ninh Thuận là nơi người Chăm sinh sống lâu đời và đông nhất, chiếm gần 50% dân số người Chăm cả nước. Hiện nay, họ vẫn còn bảo lưu nhiều phong tục tập quán, nghi lễ, hội hè liên quan đến các đền, tháp.
Lễ hội Katê là lễ hội đặc sắc nhất trong kho tàng văn hóa của người Chăm, là tấm gương phản chiếu sinh hoạt của cộng đồng, nơi hội tụ những giá trị, tinh hoa văn hóa của dân tộc. Do đó, lễ hội không những gắn với những đền tháp cổ kính, nơi hội tụ những giá trị kỹ thuật và mỹ thuật cao nhất của nền văn hóa Chăm mà còn gắn với một phần khác của văn hóa như: Đồ cúng tế, y phục, nhạc cụ, những bài thánh ca, ca ngợi các vị vua có công với dân, với nước và hát kể về công việc đồng áng, mùa màng, sản vật trăm hoa, trăm quả, trăm nghề.

Lễ hội còn xuất trình trước công chúng một nền nghệ thuật ca – múa – nhạc dân gian mang đậm phong cách riêng biệt, độc đáo. Đây là sự kiện văn hóa truyền thống lớn nhất trong năm của người Chăm theo đạo Bàlamôn. Trong lễ hội này, tất cả những người Chăm ở những miền quê khác nhau sẽ hội tụ, tập trung đông đủ về các đền tháp để gửi gắm những tâm tư, tình cảm và bày tỏ lòng biết ơn của mình đối với ông bà, tổ tiên và các vị vua , thần Chămpa, đồng thời cầu cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đình êm ấm…
Lễ hội Katê của đồng bào Chăm ở Ninh thuận chính thức bắt đầu từ ngày đầu tiên của tháng 7 Chăm lịch (cuối tháng 9 hoặc đầu tháng 10 Dương lịch), năm nay diễn ra vào ngày 23 tháng 10, được tổ chức ở ba đền, tháp là đền Pô Nưgar (Phước Hữu, huyện Ninh Phước),  tháp Pô Klông Girai (Phường Đô Vinh – Thành Phố Phan Rang – Tháp Chàm) và tháp Pô Rôme (làng Hậu Sanh, xã Phước Hậu, huyện Ninh Phước). Lễ hội diễn ra trên một không gian rộng lớn, lần lượt từ đền tháp (Bi môn, kalan) – làng (Paley) – đến gia đình (Nga wôm), tạo thành một dòng chảy của lễ hội Chăm phong phú và đa dạng. Lễ hội Katê của người Chăm thường kéo dài suốt tháng 7 Chăm lịch nhưng diễn ra sôi nỗi nhất trong tuần đầu tiên của tháng.
Trình tự diễn ra lễ hội Katê được điều hành bởi Ban lễ tế chức sắc đạo Balamôn gồm Thầy Cả sư (Po Dhia) làm chủ lễ, Thầy kéo đàn Kanhi (Ôn Kadhar) hát thánh ca, Bà Bóng (Muk Payâu) dâng lễ lên các vị thần, Ông Từ (Camưnay) chủ trì lễ tắm tượng và cùng một số tu sĩ Bala môn (Paseh) phụ lễ. Lễ vật dâng cúng bao gồm: 1 con dê, 3 con gà, 5 mâm cơm với muối vừng, 3 cổ bánh gạo và hoa quả. Đặc biệt trong các loại bánh luôn có bánh tét (âm), bánh gang tay (dương), bánh gừng…
Ngoài ra còn có rượu, trứng, trầu cau, xôi chè…Sau khi lễ vật chuẩn bị xong thì lễ hội bắt đầu tiến hành theo các bước như sau:
Đầu tiên là lễ rước y phục của vua chúa Chăm, mà xưa kia hoàng tộc đã giao cho người Raglai cất giữ. Do vậy khi đến ngày lễ Katê thì người Chăm phải làm lễ đón rước người Raglai chuyển y phục về lại các đền tháp Chăm.  Lễ rước y phục diễn ra ở 3 đền tháp: Đền Pô Nưgar (Hữu Đức), Tháp PôRôme (Hậu Sanh) và Tháp Pô Klông Girai (Đô Vinh, Tháp Chàm). Trong đó lễ rước y phục Pô Nưgar diễn ra vào buổi chiều ngày 22/10/2014, trước ngày hội chính thức ở đền tháp một ngày. Còn lễ đón rước y phục ở Tháp Pô Rôme và Tháp Pô Klông Girai thì diễn ra vào buổi sáng ngày 23/10/2014. Mặc dù 3 đền tháp tổ chức nghi lễ đón rước y phục trong thời gian khác nhau nhưng nghi thức hành lễ cơ bản đều giống nhau.

Các thầy lễ tiến hành rước y phục về các đền, tháp ở làng Hữu Đức, Hậu Sanh, Đô Vinh. Đi đầu là các thầy trong bộ áo choàng màu trắng, đầu chít khăn trắng. Theo sau là các thân hào, nhân sĩ, các vị chức sắc trong lăng, tháp, ấp. Các bộ lễ phục được đặt lên kiệu, có lọng che hai bên và đoàn thiếu nữ trong trang phục áo dài xanh, trong tiếng nhạc rộn ràng vui vẻ, đi sau múa quạt. Khi về đến các đền tháp thì các thầy làm lễ mở cửa tháp. Để được phép vào tháp, các thầy phải làm lễ xin thần Siva (thần Hủy diệt và Tái tạo) cho phép mở cửa. Đoàn người Raglai múa đánh mã la, thổi kèn bầu và các vũ nữ Chăm múa quạt, ông Từ và Vị Cả Sư tiến hành lễ cúng xin phép thần Siva cho mở cửa tháp, với vật lễ: rượu, trầu cau, nước pha trầm và các hương vị khác để tắm tượng. Theo quan niệm của người Chăm, đền tháp là nơi trú ngụ của thần linh. Vì vậy, trước một lễ hội lớn như Katê người Chăm phải làm lễ Tẩy uế, hay còn gọi là lễ Tống ôn. Trong khi tắm tượng cho thần thì thầy kéo đàn Kanhi hát thánh ca. Sau lễ tắm tượng là lễ mặc long bào cho vua thần. Lễ chính thức được tổ chức tại tháp Pô Klông Girai. Trong tiếng trống Ginăng, Paranưng trầm bỗng, dồn dập, tiếng kèn Saranai bay bổng ngọt ngào, các thiếu nữ Chăm y phục rực rỡ, uyển chuyển trong điệu múa truyền thống. Vào khoảng 3 đến 4 giờ chiều, sau lễ cúng ở các đền tháp kết thúc, đồng bào Chăm tràn về các thôn xóm và gia đình. Ở đây nhà nào cũng chuẩn bị chu đáo lễ vật để dâng cúng tổ tiên và thần linh, cầu cho được nhiều may mắn và sức khỏe, mùa màng bội thu. Cũng nhân dịp này, người Chăm tổ chức viếng thăm nhau, cùng vui chơi và làm những món ăn dân tộc để chiêu đãi bạn bè, láng giềng và khách mời. Phần hội được tổ chức với nhiều trò chơi dân gian truyền thống như thi kết mâm trầu đẹp, qua đó chọn ra những cô gái nào có bàn tay duyên dáng, khéo léo để trao giải. Trò chơi thi đội chum nước khéo léo trên đầu cùng nhau chạy về đích thu hút rất nhiều người tham gia. Ngoài ra có thi dệt thổ cẩm và có những giải thưởng cho những cô gái dệt thổ cẩm Chăm dài và đẹp nhất.
Lễ hội Katê chính là dịp cho người Chăm phô bày sắc thái văn hóa của dân tộc mình. Chính  vì vậy, lễ hội Katê không chỉ đem đến cho con người cơ hội tìm hiểu các nét đẹp văn hóa, lịch sử tôn giáo của người Chăm mà còn được hòa mình trong không khí rộn ràng, vui tươi của đồng bào Chăm. Lễ hội đó mãi trường tồn và góp phần làm phong phú thêm vườn hoa trăm sắc của đại gia đình các dân tộc Việt Nam!
Thanh Phương
Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch Ninh Thuận